چىن دوسىت

 15  

    زۆھرة كۈندة پالاقلاپ، ھېرصپ-چارچاپ، ئادصلةنصڭ ئۆيصگة كېلصپ ئۇخلاپ، ئةتصسص يةنة رېستۇرانغا ئالدصراپ ماڭاتتص. ياشصماق تةس بۇ شةھةرنصڭ رةھصمسصز قامچصسص ئۇنص ئالدصغا سېلصپ ھةيدةپ مېڭصۋاتاتتص؛ سصيصت قارص ۋة ئۇنصڭ خېتصدصكص گةپلصرص ئالدصراش ياشاۋاتقان زۆھرةگة يةنة بصر بېسصم ئېلصپ كةلدص. تالصپ بالصغا ئةمدص  بۇ نېمة سةۋدا، مېنص بۇ شةھةردة ياشصغصلص قويمايدصغان سةۋةبلةر نېمصدېگةن نۇرغۇن!... دةپ ئويلايتتص. ئۇ بصر كۈنص يةنصلا ۋاقچة ئۇخلاپ، ئۇيقۇدصن كۆرة قاباھةتلصك چۈش، ئېغصر خصيالدصن بېشصنص كۆتۈرةلمةي ياتقاندا ئادصلة ئۇنصڭ يېنصغا كېلصپ ئولتۇردص، ئصككصسص ئاخشصمص كۆرۈشةلمةي، ئاساسةن ئةتصسص چۈشتصن بۇرۇن كۆرۈشۈپ ئةھۋاللصشصپ قوياتتص.

13

    «پاك مۇسۇلمانلار ئاشخانصسص» نص ئاچقان بصر يصگصت جاينامازدا ئولتۇرۇپ، ئاللاھتصن ھةر كۈنص بةرصكةت تصلةيتتص. چۈنكص بۇ ئاشخانصدا ھاراق سېتصلمصغاچقا، سودصسص تازا ئاقمايۋاتاتتص. خةنزۇلار تاماق يېگةندة ھاراق ئصچصدصغان بولغاچقا بۇ ئاشخانصغا ئانچة كةلمةيتتص. ئةرةبلةرگة يةنصلا ئۆزصنصڭ تامصقص ئةرزصيتتص، قصممةت بولسصمۇ، ئةرةبچة تائاملارنص چصقصرصدصغان «مصڭ بصر كېچة»رېستۇرانصغا باراتتص. باشقا مۇسۇلمانلار بۇ ئاشخانصنص بصلصپ كةتمةيتتص، يةنة كېلصپ ئورنص ئاۋات يةردة ئةمةس ئصدص. يصگصت مۇڭلصنصپ گصتار چالاتتص، مۇسۇلمان بولغان مانجۇ مۇھةببصتص ئاشخانصغا پات-پات كېلصپ ، ئادةم كۈتۈپ مۇڭلصنصپ كةتكةن پاكصز جوزصلارغا قاراپ خۇرسصنصپ قوياتتص. ئصشتصن بصكار بولۇپ قالغان زۆھرة بۇ يةردة ئصڭةك يۆلةپ ئولتۇراتتص. يةر ئاستص ياتاقلاردا بصللة يېتصپ ئوقۇغان، تېخص چةت ئةلگة چصقصپ بولالمصغان بصر-ئصككص دوستصغا پات-پات «ئصچصم پۇشۇپ كةتتص، بۇ يةرگة كېلصپ تاماق يةپ كېتصڭلار» دةپ تېلېفون قصلاتتص، بصر چاغدا ئادصلة دېگةن دوستص كةلدص، زۆھرة كۆڭۈللۈك كۈنلصرصنص ئةسلصتصپ، كۈلۈمسصرةپ يېتصپ كةلگةن دوستصنصڭ مةڭزصگة يۈزصنص يېقصپ تصنچلصق-ئامانلصق سورصدص. ئصككصسص خېرصدار كةلمصگةن ئاشخانصدا ئازادة ئولتۇرۇپ، تاماق چصققصچة مۇڭدصشصپ كةتتص:

9 

ئصسلام ئصنستصتۇتصغا بصرسصنص ئصزدةپ بصرةرقصز كېلصپ قالسا تالصپلار زصمصستاندا گۈل كۆرگةندةك زوقلصنصپ، ئصنتصلصپ قاراپ قالاتتص،  شۇ كۈنص ھېچ بولمصسا ئۆزلصرصگة زةن سېلصپ ئةينةككة قاراپ باقاتتص، ئۆسۈپ قالغان ساقال-بۇرۇتلصرصنص ئالاتتص، يصغصلصپ قالغان كصرلصرصنص يۇياتتص، ئۆيلصرصگة تېلېفون قصلاتتص. بةزصلصرص ھةتتا مةكتةپتة تاماق يېگۈسص كةلمةي سصرتقا چصقاتتص، ئۇيغۇرلار ئاچقان ئاشخانصلاردا تاماق يېگةچ بۇ يةرگة كصرصپ تاماق يةپ قالصدصغان، بةلكصم دۇرۇس ئصشلارنص قصلمايدصغان ئۇيغۇر خوتۇن-قصزلصرصغا دصققةت قصلاتتص، ئاندصن نامصزصغا ئۈلگۈرۈپ يةنة مةكتةپكة يېنصپ كېلةتتص. بةش ۋاق نامازنصڭ ۋاقتص ئۇلارنص جصددصي ھةم تةرتصپلصك بصر ۋاقصتنصڭ قوينصغا ئالغان بولۇپ، سصرتلارغا چصققاندا بۇ ۋاقصتلارغا ئاساسةن رصئاية قصلاتتص، ۋاقتص ئۆتۈپ كةتسصلا جصددصيلصشصپ قالاتتص. ئۆزلصرصنص ھةر قانچة خاتصرجةم تۇتسصمۇ ئصماننصڭ تةقةززاسص ۋة مةكتةپتصكص يوقلصمصنصڭ بېسصمص ئۇلارنص شۇنداق تۇيغۇغا كۆندۈرۈۋةتكةنصدص. ئۇلارنصڭ قةدصمص يةتكةن مةكتةپلةردة يۇرتداشلصرص ئۇلارنص كۆرسصلا ئصمان-ئصسلامنص يادصغا ئالاتتص. ئۇلار مۇڭدصشاتتص، خاراكتېرص ئوخشصمصغان ئصككص مۇھصتتصكص ئةھۋال ئۇلارنصڭ پاراڭلصرصغا تۈگصمةس تېما بولاتتص. پةننصيدة ئوقۇۋاتقان شۇ ئالصي مةكتةپ ئوقۇغۇچصلصرص ئصچصدة كصچصكصدصن ئانچة دصنصي تةربصية كۆرمصگةن بالصلار تالصپلاردصن «ھاراق نېمصشقا ھارام؟»، «قصزلار بصلةن مۇھةببةتلةشسة ھاراممۇ؟»، «ئۇمۇ ھارام، بۇمۇ ھارام دةيدصكةن، ھارام دېگصنصڭلار زادص نېمة؟ »، « بصز ئۆلگةندصن كېيصن راستصنلا تصرصلةمدۇق؟ خۇدا بصزنص سوراق قصلامدۇ؟» دېگةندةك سوئاللارنص سورايتتص، تالصپلار كۈچصنصڭ يېتصشصچة جاۋاب بېرةتتص، مۇشۇ جةرياندا سةۋصيصسصنص سصناپ كۆرةتتص. دصننص ئانچة-مۇنچة چۈشصنصدصغان، ئةمما گۇمانغا، ئصزدصنصشكة باي، كاللصسصدصكص مۈجصمةللصكلةرگة جاۋاب ئصزدةۋاتقان بصر قصسصم بالصلار «خۇدا بصزنص يارصتصپ ھةممة ئصشصمصزنص، جۈملصدصن گۇناھصمصزنص پصشانصمصزگة پۈتۈۋةتكةن تۇرسا، بصزنص ئاخصرةتتة يةنة جازالصسا بۇ قانداق ئادصللصق بولصدۇ؟ ئاللاھ ھةق، ئادصل ئةمةسمصدص؟» دېگةندةك ئۆتكۈر سوئاللارنص سوراپ، تالصپلارنص تةمتصرصتصپ قوياتتص. تةۋھصد ئصلمصغا تازا چوڭقۇرلصشالمصغان بۇ بالصلار ئۆزصنصڭ چۈشةنگصنصچة بۇ سوئاللارغا جاۋاب بېرةتتص، ئةمما ئۇلارنص تازا قايصل قصلالمايتتص. مۇشۇنداق قصيصن چاغدا تالصپلار دصنصي دةرسلةرنصڭ مۇھصملصقصنص ھېس قصلاتتص، بصز تېخص تازا موللا بولمصدۇق، كصتاب كۆرۈپ ئاندصن جاۋاب بېرةيلص... دةيتتص، شۇنصڭ بصلةن كۆڭلص يېرصم ھالدا مةكتصپصگة يېنصپ كېلصپ كصتاب ۋاراقلايتتص، ئصلصمدا تېخص خاملصقصغا ئصچص پۇشۇپ، تېخصمۇ كۆپرةك بصر نةرسة ئۆگصنصشكة ئصنتصلةتتص. سصيصت قارص بۇنصڭ ئارصسصدا يوق ئصدص، ئۇ قۇرئان يادلاش بصلةن ھةدصس يادلاشنص بصرصنچص ئورۇنغا قوياتتص، مةسچصتتة ئصمام بولۇپ قالسا ئةڭ ئةسقاتصدصغصنص مۇشۇ ئصدص. ئۇنصڭ كاللصسصدصكص ئصمان گۇمان ۋة شةك-شۈبھصگة قصلچة ئورۇن يوق كةسكصن ئۇقۇم بولۇپ، باشقا نةرسصلةرنص تولا ئويلاپ كاللصسصنص قاپاق قصلصدصغان بالصلارنص كۆرسة، پةلسةپة، تةرصقةت، مةزھةپ، سوپصزصم... دېگةندةك ئاللصقانداق گةپلةرنص ئاڭلصسا ئصچص سصقصلاتتص. تېلصۋصزور ۋة گېزصتلةردة توختصماي خةۋةر قصلصنصدصغان تېررورلۇق ھۇجۇملصرص، ئةلقائصدة، بصن لادصن، زاكاۋص...لارنص، ئافغانصستاندصكص تالصبانلارنص، جةڭگاھقا ئايلصنصپ مۇسصبةتكة پاتقان ئصراقتا ئصككص مةزھةپتصكص مۇسۇلمانلارنصڭ بصر-بصرصنصڭ مةسچصتلصرصنص پارتصلصپ ئادةملصرصنص ئۆلتۈرۈۋاتقانلصقصنص ئاڭلصسا، قصيامةتنصڭ ئالامةتلصرص كۆرۈنۈۋاتامدۇ-نېمة دةپ ئويلاپ قالاتتص، مةيلص نېمة بولۇشصدصن قةتئصينةزةر بۇلارنصڭ ھةممصسصنصڭ ئاللاھنصڭ تةقدصر قصلغان ئصشلصرص ئصكةنلصكصدصن ھةرگصز گۇمانلانمايتتص.  قۇرئان ۋة ھةدصستة ھةممة نةرسة شۇنداق ئېنصق نۇرسا،  نةپسص خاھصشصغا ئةگصشصپ، ئايةت ۋة ھةدصسكة خاتا مةنة بېرصپ، ئۆزئارا ئصختصلاپ تۇغدۇرۇپ، قالايمصقان مةزھةپ، بصدئةت ئصدصية شةكصللةندۈرۈپ،  خاتا ئصش-ھةرصكةت، ئۆچمةنلصك، قصرغصنچصلصق كةلتۈرۈپ چصقارغان ئصنسانلارنصڭ ئاقصۋةتتة جازاغا مةھكۇم بولصدصغانلصقصغا، ئاللاھ تائالانصڭ ھةممصگة ئادصل ھۆكۈم قصلصدصغانلصقصغا شةكسصز ئصشصنةتتص.

5 

سيصت قارص ئصماندصن بصخةۋةر ياشايدصغان بصغةم ئصنسانلارنصڭ روھصي ھالصتصنص دۇنياغا باغلاپلا چۈشصنةتتص. دۇنيا گويا ئۇلارنصڭ تارتصشصدصغان بصردصنبصر جةننصتص ئصدص. دېمصسصمۇ، بۇ دۇنيا كصشصنص قايمۇقتۇرصدصغان مةنزصرة، ئصش-ھةرصكةت، ھۇزۇر ۋة شةھۋةتكة لصق تولغانصدص. جاننصڭ تةقةززاسص شۇ جان ئصگصسصنص راھةتكة— شصرصن ئۇيقۇغا، مېزصلصك تائامغا، يات جصنس ۋصسالصغا، شادلصققا، ئابرويغا...  تصنماي ئۈندةيتتص. سصيت قارص ئۇيقۇنص كةم ئۇخلصغان بصلةن قورساققا ئامراق ئصدص، ئوغۇللارلا ئوقۇيدصغان بۇ مةكتةپتصن گاھصدا زېرصكةتتص، باشقا ساۋاقداشلصرصدةك مةركصزصي مصللةتلةر ئۇنصۋېرسصتېتصغا بېرصپ، يۇرتلۇقلصرصنص ئصزدةپ، شۇ باھانصدة ئۇيغۇر قصزلارنصمۇ كۆرصۋېلصپ كېلصشنص ئويلاپ قالاتتص، لېكصن ساۋاقداشلصرص بصلةن بارغۇسص كةلمةيتتص، يالغۇز بېرصشنص ئةسلص خالصمايتتص، يۇرتلۇق قصزلارنص تونۇمايتتص، ئصزدةپ سوراپ يۈرۈشكة تېخص جۈرئةت قصلالمايتتص. بصر قېتصم نورۇزلۇق پائالصيةتتة ئۇ تالصپ ساۋاقداشلصرص بصلةن بصللة شۇ مةكتةپتصكص قصز-ئوغۇللارنصڭ نورۇز بايرصمصغا ئاتاپ تةييارلصغان ساما، كوللصكتېپ مةيدان ئۇسۇلص ۋة زال ئصچصدصكص نومۇرلصرصنص كۆرگصلص باردص، زوخ-شوخ ئۇسسۇل ئويناۋاتقان قصزلارنص كۆرۈپ ھاياجانلصنصپ ئورنصدصن پات-پات قصمصرلاپ قويدص، پېشصن ۋاقتص ئۆتۈپ كةتسصمۇ تۇيمصدص. زال ئصچصدصكص نومۇرلارنص قانماي كۆردص. مۇشۇ ئۇنصۋېرسصتېتقا بصلصم ئاشۇرغصلص كةلگةن بصر ياش ناخشصچص «سةن باھارنص سېغصنمصدصڭمۇ» دېگةن ناخشصنص ئوقۇغاندا تةسصرلصنصپ كۆزلصرصگة ياش كةلدص. بۇ ناخشا گويا ئۇنصڭغا «سةن قصزلارنص سېغصنمصدصڭمۇ» دېگةندةك تۇيۇلۇپ كةتتص. سةھنصدة گويا باھار گۈلشةنصدة توپ-توپ ئۇچۇشۇۋاتقان كېپصنةكلةردةك لةرزان، چصرايلصق ئۇچۇۋاتقان، لةپصلدةۋاتقان قصزلارنص «كۆز زصناسص» قصلصپ قانغۇدةك كۆردص، نةچچصسصگة يۇشۇرۇن كۆيۈپمۇ ئۈلگۈردص. ئويۇن تۈگصگةندة ئېغصر قةدةم بصلةن زالدصن چصقصپ كېتصۋاتقاچ، سةھنصنصڭ ئارقا تةرصپصدصن ئاللصقاچان كصيصملصرصنص ئالماشتۇرۇپ سصرتقا چصقصپ كېتصۋاتقان، سةنئةتخۇمار ئوقۇغۇچص قصزلارغا يوشۇرۇن كۆز سالدص، قصزلاردصن بصرسص ئۇنصڭغا مۇنداقلا بصر نةزةر تاشلاپ قويصۋصدص، يۈرصكص چوغلاندص، يۈزص سةل قصزاردص. ئوماق قصزلارنصڭ ئالمصدةك كۆكسص، نازۇك بوينص، چصمةن دوپپصلصرص، ئةتلةس كۆينةكلصرص ئۇنصڭدصن يصراقلاشتص. نورۇز بةزمصسص مۇشۇ گۈل قصزلارنصڭ جصلۋصسص بصلةن رةڭلةندص، سصيتنصڭ يۈرصكص ئةيلةندص...

ئةنۋةر ھاجص مۇھةممةد

1 

سصيصت قارص تالصپلصق قةدصمصنص بېيجصڭدا باشلاپ قېلصشنص ھةرگصز ئويلصمصغانصدص، ئۇ تولۇق ئوتتۇرصنص پۈتتۈرۈپلا ئاتصسصغا ياردةملصشصپ دېھقانچصلصق قصلدص.  دېھقانچصلصق ۋةزنص ئېغصر، كالصدةك ئةرگة لايصق بصر ئصش، بۇ بالا يۇۋاش يۇمشاق، كۆڭلص تۈز، ئصشقا بۇيرۇسا ھةرگصز بويۇن تولغصمايدصيۇ، سۆرةلمصلصك قصلصدۇ، بصر ئصشقا زةردصسص يوق، كصتابقا، خصيالغا ئامراق دةپ قارايتتص ئاتصسص. شۇنصڭ بصلةن، بېغصدصكص قېرص ئۆرۈكتةك مةزمۇت ئاتا بۇ ئوغلصنص قاسساپلصققا بةردص، سصيصت قارص قاسساپنصڭ قوي ئۆلتۈرگصنصگة قاراپ، قاندصن قورقۇپ يۈردص، كېيصن يۈرصكص ئاز-تولا قاتتص،  قوينص تۇنجص بوغۇزلصغاندا كۆزصنص يۇمۇپ تصترةپ تۇرۇپ پصچاق سۈردص،  كېيصن  كۆزص مصت قصلمايدصغان بولدص . مةلۇم ۋاقصتتصن كېيصن ئۇ بۇ ئصشتصنمۇ زېرصكصپ قالدص، ئۆمۈر بويص قان پۇراپ، گۆش بصلةن پوخلۇق قېرصن ئارصسصدا ئۆتۈۋېرصشنص خالصمصدص، ئاتصسصغا مةيلص دصن ياكص پةندة بولسۇن،  داۋاملصق ئوقۇش ئارزۇسصنص ئېيتتص. ئاتا ئۆتمۈشصنص ئصنكار قصلصپ، كةلگۈسصگة ئۈمصدلصك قاراۋاتقان ئوغلصنصڭ روھلۇق چصرايصغا قاراپ، بوپتۇ، ئوقۇغصن دېدص. دصنصي ئوقۇشقا يوق قويۇلمايتتص، شۇڭا تولۇق ئوتتۇرا مةكتةپكة قايتا كصرصپ ئالصي مةكتةپتة تةييارلصق قصلدص، ئۆتةلمصدص. ئۇ  چصرايلصق قصز ساۋاقداشلصرصنص ئالصي مةكتةپكة ئۇزصتصپ قويۇپ يةنة ئۆيصگة يېنصپ كةلدص. سومكصسصدا دوستلصرصدصن ئارصية ئېلصپ تۇرغان بصر نةچچة رومان بار ئصدص، بصر-ئصككص كۈن ئصشقصمۇ قوپماي كصتاب ئوقۇدص، خاتصرصسصگة بصر نېمصلةرنص يازدص. چصڭقص چۈش ۋاقتص ئصدص، ئېتصزدصن كةلگةن ئاتا ئوغلصنصڭ ئۇخلاپ قالغصنصنص كۆردص، خاتصرصسص بېشصدا تۇراتتص،  كةچلصك كۇرستا ساۋادصنص چصقصرصۋالغان، ئوغلصنصڭ بصلصم جةھةتتة ئۆزصدصن ئېشصپ كېتصشصنص تصلةيدصغان ئاتا ئۇنصڭ خاتصرصسصگة كۆز يۈگۈرتتص:

ﻧﺎﻫﺎﻳﯩﺘﻰ ﺷﻪﭘﻘﻪﺗﻠﯩﻚ ﯞﻩ ﻣﯧﻬﺮﯨﺒﺎﻥ ﺍﷲ نىڭ ﺋﯩﺴﻤﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﺎﺷﻼﻳﻤﻪﻥ

ﻗﯘﺭﺋﺎﻥ ﻛﻪﺭﯨﻢ ﯞﻩ ﺋﺎﺳﺘﻮﺭﻧﻮﻣﯩﻴﻪ
ﺑﯜﻳﯜﻙ ﺍﷲ ﻗﯘﺭﺋﺎﻥ ﻛﻪﺭﯨﻤﺪﯨﻦ ﺋﯩﺒﺎﺭﻩﺕ ﺑﯘ ﻣﯚﺟﯩﺰﻩ ﻛﯩﺘﺎﺑﻨﻰ ﺟﯩﻤﻰ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﯩﻴﻪﺗﻜﻪ ﺭﻩﻫﻤﻪﺕ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺋﻪﯞﻩﺗﻜﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﺑﯩﺰﮔﻪ ﺑﺎﻳﺎﻥ ﻗﯩﻠﯩﭗ : ﻗﯘﺭﺋﺎﻥ ﻛﻪﺭﯨﻢ ﻫﻪﻗﯩﻘﻪﺗﻪﻥ ﺟﯩﻤﻰ ﺟﺎﻫﺎﻥ ﺋﻪﻫﻠﯩﮕﻪ ﯞﻩﺯ – ﻧﻪﺳﯩﻬﻪﺗﺘﯘﺭ ، ﺋﯘ ﺧﻪﯞﻩﺭ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﻣﻪﻟﯘﻣﺎﺗﻼﺭﻧﯩﯔ ﺭﺍﺳﯩﺘﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﭘﺎﺕ – ﻳﯧﻘﯩﻨﺪﺍ ﺑﯩﻠﯩﭗ ﻗﺎﻟﯩﺴﯩﻠﻪﺭ

ﺳﯜﺭﻩ ﺳﺎﺩ 87-88 ﺋﺎﻳﻪﺕ
ﺩﯦﻤﻪﻙ ، ﻗﯘﺭﺋﺎﻥ ﻛﻪﺭﯨﻢ ﺑﻮﻟﺴﺎ ﻗﯩﻴﺎﻣﻪﺗﻜﯩﭽﯩﻠﯩﻚ ﻳﺎﺷﯩﻐﺎﻥ ﺑﺎﺭﻟﯩﻖ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﯩﻴﻪﺗﻜﻪ ﯞﻩﺯ – ﻧﻪﺳﯩﻬﻪﺗﺘﯘﺭ ، ﺯﺍﻣﺎﻧﻨﯩﯔ ﺋﯚﺗﯜﺷﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻗﯘﺭﺋﺎﻧﺪﯨﻜﻰ ﻣﻪﻟﯘﻣﺎﺗﻼﺭﻧﯩﯔ ﻣﯚﺟﯩﺰﯨﻠﯩﻜﻰ ﺋﯩﺴﭙﺎﺗﻠﯩﻨﯩﺪﯗ ، ﺑﯘ ﻗﯘﺭﺋﺎﻥ ﻛﻪﺭﯨﻢ ﺑﻮﻟﺴﺎ ، ﺍﷲ ﻧﯩﯔ ﺋﯩﻠﯩﻤﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻧﺎﺯﯨﻞ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﯞﻩ ﺷﯘﻧﺪﺍﻗﻼ ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻜﻰ ﻫﻪﺭ ﺑﯩﺮ ﺋﺎﻳﻪﺗﻤﯘ ﺍﷲ ﻧﯩﯔ ﺋﯩﻠﯩﻤﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻧﺎﺯﯨﻞ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ . ﺍﷲ ﻗﯘﺭﺋﺎﻧﺪﺍ

ﺍﷲ ﺳﺎﯕﺎ ﻧﺎﺯﯨﻞ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﻗﯘﺭﺋﺎﻥ ﺋﺎﺭﻗﯩﻠﯩﻖ ، ﺳﯧﻨﯩﯔ ﺑﻪﺭﻫﻪﻕ ﭘﻪﻳﻐﻪﻣﺒﻪﺭ ﺋﯩﻜﻪﻧﻠﯩﻜﯩﯖﮕﻪ ﮔﯘﯞﺍﻫﻠﯩﻖ ﺑﯧﺮﯨﺪﯗ . ﺍﷲ ﻗﯘﺭﺋﺎﻧﻨﻰ ﺋﯚﺯ ﺋﯩﻠﻤﻰ – ﻣﻪﺭﯨﭙﯩﺘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻧﺎﺯﯨﻞ ﻗﯩﻠﺪﻯ
ﺩﯦﮕﻪﻥ . ﺳﯜﺭﻩ ﻧﯩﺴﺎ 166- ﺋﺎﻳﻪ
ﺩﯦﻤﻪﻙ ، ﻗﯘﺭﺋﺎﻥ ﺍﷲ ﻧﯩﯔ ﺋﯩﻠﻤﻰ ﺑﻮﻟﯘ ﭖ ، ﻫﻪﺭ ﺑﯩﺮ ﺋﺎﻳﻪﺕ ﺍﷲ ﻧﯩﯔ ﺋﯩﻠﯩﻤﯩﻨﻰ ﺋﯚﺯ ﺋﯩﭽﯩﮕﻪ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ . ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﯩﻴﻪﺕ ﻛﯜﻧﺴﯩﺮﻯ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﻰ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗ ، ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﻰ ﻗﯩﻠﯩﭗ ، ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺳﻪﯞﯨﻴﻪﺩﻩ ﻳﯜﻛﺴﻪﻟﮕﻪﻧﺪﻩ ، ﻳﯘﻗﯩﺮﻗﻰ ﺋﺎﻳﻪﺕ ﺋﯩﺸﺎﺭﻩﺕ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ، ﺋﯩﻼﻫﻰ ﻣﯘﺩﺩﯨﺌﺎﻧﻰ ﭼﯜﺷﯩﻨﯩﺸﻜﻪ ﻗﺎﺩﯨﺮ ﺑﻮﻻﻻﻳﺪﯗ ﯞﻩ ﺑﯘ ﺋﺎﻳﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺍﷲ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﻧﺎﺯﯨﻞ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺟﻪﺯﯨﻤﻠﻪﺷﺘﯜﺭﯨﺪﯗ . ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﻼﺭ ﻳﯜﻛﺴﻪﻟﮕﻪﻧﺪﻩ ، ﻛﺎﺋﯩﻨﺎﺗﻼﺭﻧﯩﯔ ﻳﯧﯖﻰ ﺳﯩﺮﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﺗﺎﭘﯩﺪﯗ ﯞﻩ ﺷﯘﻧﻰ ﺑﺎﻳﺎﻥ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﻗﯘﺭﺋﺎﻧﻰ ﺋﺎﻳﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﻤﯘ ﺗﺎﭘﯩﺪﯗ . ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﻳﯜﻛﺴﯩﻠﯩﭗ ﻳﯘﻗﯩﺮﻯ ﭘﻪﻟﻠﯩﮕﻪ ﻳﻪﺗﺴﻪ ، ﺑﯘ ﻳﯜﻛﺴﯩﻠﯩﺶ ﻗﯘﺭﺋﺎﻧﻰ ﭼﯜﺷﻪﻧﭽﯩﻨﯩﯔ ﺩﺍﺋﯩﺮﺳﯩﺪﻩ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ . ﻣﺎﻧﺎ ﻣﯘﺷﯘﻧﺪﺍﻕ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﻼﺭ ﺋﯩﺰﭼﯩﻞ ﻫﺎﻟﺪﺍ ، ﻗﯘﺭﺋﺎﻥ ﻛﻪﺭﯨﻤﻨﯩﯔ ﺍﷲ ﻧﯩﯔ ﻛﺎﻻﻣﻰ ﺋﯩﻜﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﺗﻪﻛﯩﺘﻠﻪﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﯚﺟﯩﺰﯨﻠﻪﺭﻧﻰ ﺑﺎﻳﻘﺎﭖ ﺗﯘﺭﯨﺪﯗ

5. ۋاقىت سەپىرى
كىچىكىمدە چوڭلار دائىم مۇنداق ھىكايە ئېيتىپ بېرىدىغان .
بىر ئائىلىنىڭ بىر قىزى بولۇپ ، ئەخلاق ، ھۆسىن ، ئىلىم جەھەتتىن تەڭداشسىز ئىكەن . قىز رەسىدە بولغان كۈنلىرىدە قىزنىڭ نامىنى ئاڭلىغان 3يىگىت تەڭلا ئەلچى كىرگۈزۈپ قاپتۇ . بۇ يىگتلەرمۇ بىر-بىرىدىن باھادىر ، مەرىت، ئەقىللىق ئىكەن . قىز قايسىسىنى تاللاشنى بىلەلمەي ئاخىرى يىگىتلەرگە 3ئايلىق مۆھلەتتە سەپەرگە چىقىشنى ، كىم مۇشۇ سەپىرىدە دۇنيادىكى ئەڭ ياخشى قىممەتلىك نەرسىنى تېپىپ كېلەلىسە شۇنىڭغا ياتلىق بولىدىغانلىقىنى ئېيتىپتۇ . شۇنىڭ بىلەن ئۈچ يىگىت ئۈچ تەرەپكە يولغا چىقىپتۇ . 3ئايدىن كىيىن مەلۇم ياقا ئەلدە ئۈچ يىگىت ئۇچرىشىپ قاپتۇ ۋە بىر-بىرىنىڭ تاپقان نەرسىسىنى سۈرۈشتۈرۈشۈپتۇ . بىرىنجى يىگىتنىڭ تاپقىنى جاھاننامە ئەينەك ئىكەن ، جاھاننىڭ ھەر قانداق يېرىدە بولىۋاتقان ئىشلارنى دەرھاللا كۆرسىتىپ بېرەلەيدىكەن . ئىككىنجى يىگىتنىڭ تاپقىنى بولسا خىسلەتلىك تۆگە بولۇپ ( يەنە بىر ۋارىيانتىدا ئۇچار گىلەم دىيىلىدۇ ) بىر ئاش پىشىمغا يەتمىگەن ۋاقىتتا دۇنيانىڭ ھەر قانداق يېرىگە بارالايدىكەن . ئۈچىنجى يىگىتنىڭ تاپقىنى بولسا خىسلەتلىك ئانار بولۇپ ، ئۆلگەن كىشىگە ئانار سۈيىنى ئىچكۈزسە ، ئۆلگەن كىشى قايتىدىن تىرىلىدىكەن . يىگىتلەر بىر-بىرىنىڭ نەرسىلىرىنىڭ خىسلەتلىرىنى بىلىشىپ بولۇشقاندىن كىيىن ، جاھاننامە ئەينەكتىن قىزنىڭ ئائىلىسىدە نىمە ئىشلار بولىۋاتقانلىقىنى بىلمەك بولۇشۇپتۇ . جاھاننامە ئەينەكتە ئايان بوپتۇكى ، قىز ئالەمدىن ئۆتكەن بولۇپ ، بۇ ۋاقىتتا دەل مىيىتىنى قەبرىستانلىققا ئېلىپ ماڭغىلىۋاتقانىكەن . شۇنىڭ بىلەن يىگىتلەر خىسلەتلىك تۆگىگە مىنىپتۇ دە ، قىزنىڭ يۇرتىغا قاراپ يولغا چىقىپتۇ . بارغاندىن كىيىن مىيىتنى يېرىم يولدا توختىتىپ خىسلەتلىك ئانار بىلەن قىزنى تىرىلدۈرۈپتۇ . لىكىن قزى تىرىلگەندىن كىيىن كىمگە تېگىشى كېرەكلىكىنى تېخىمۇ بىلەلمەي قاپتۇ ، ئۈچ يىگىت بولسا كىمنىڭ تۆھپىسى چوڭلىقى ھەققىدە تالاش تارتىشقا چۈشۈپتۇ ...

3.ئالەمشۇناسلىق ئىلمى
ئالەمشۇناسلىقنى كەڭ مەنىدىن ئېيىتساق تارىخى ئەڭ ئۇزۇن ئىلىملەرنىڭ بىرى . ئىنسانلار ئىپتىدائى دەۋىردىلا يۇلتۇز ، قۇياش ،ئاي قاتارلىق ئاسمان جىسىملىرىنىڭ ھەرىكىتىگە دىققەت قىلىشقان ۋە ئالەم ___ ئۆزلىرى كۆزىتەلەيدىغان بارلىق دائىرەنىڭ ھەر خىل ئالاھىدىلىكلىرى ھەققىدە كۆپ ئويلانغان .
بۇ ھەقتە ئەڭ بەس مۇنازىرە قوزغىغان مەسىلىلەرنىڭ بىرى ئالەمنىڭ يېشى ، يەنە بىرى ئالەمنىڭ ماكان دائىرىسى .
ئالەم ئەزەلدىن مۇشۇنداق مەۋجۇتمۇ ياكى چەكلىك ۋاقىت بۇرۇن پەيدا بولغانمۇ ؟
ئالەمنىڭ ماكان جەھەتتىن چېكى بارمۇ يوق ؟
ئالەمشۇناسلىقنىڭ ھەقىقى تەبىئى پەن تەتقىقات ساھەسىگە كىرىشى ئېينىشتىيىن ئۆزىنىڭ كەڭ مەنىدىكى نىسپىيلىك نەزەرىيىسىگە ئاساسەن 1916-يىلى ئىلان قىلغان « كەڭ مەنىدىكى نىسپىيىلىك نەزەرىيىسى ئاساسىدا ئالەمشۇناسلىق ئۈستىدە تەكشۈرۈش » ناملىق ماقالىسىدىن كىيىنكى ئىش . ئۇندىن بۇرۇن ئالەمشۇناسلىق ئاساسەن ئىلاھىيەتشۇناسلار ۋە تەبىئەت پەيلاسوپلىرىنىڭ مۇنازىرە تىمىسى ئىدى . ئۇ ۋاقىتتا ماتىرىيالىستىك پەلسەپەشۇناسلار « ئىلاھ يارىتىش » نەزەرىيىسىدىن ئۆزىنى قاچۇرۇش ئۈچۈن دائىم ماكان ۋە زامان جەھەتتىن چاكسىز بولغان تىنىچ ھالەتتىكى ئالەمنى ئۆلچەملىك ئالەم مودىلى دەپ تەكىتلىشەتتى . لىكىن 1823-يىلى گىرمانىيەلىك ئوبۇسنىڭ ئۆتكۈر تەنقىدى نەتىجىسىدە بۇ ماكان ۋە زامان جەھەتتە چەكسىز بولغان ئالەم مودىلىدا چوڭ زىددىيەت بارلىقى بايقالدى .

2. كەڭ مەنىدىكى نىسپىيلىك نەزەرىيىسى
مۇنەۋۋەر فىزىكا ئالىملىرىنىڭ مۇھىم بەلگىلىرىدىن بىرى شۇكى ئۇلار ئۆزىنىڭ زىھنى ۋە ۋاقتىنى ئەڭ قىيىن ، ئەڭ ئاساسى بولغان ساھەلەرگە قارىتىدۇ . ئېينىشتىيىن بۇ ھەقتە ئىلگىرى مۇنداق دېگەنىدى :
« مەن قولىغا بىر تاختاينى تۇتقۇزۇپ قويسا ، دائىم ئەڭ نىپىز ، ئەڭ ئاسان تېشىلىدىغان جايلىرىغا نۇرغۇن تۈشۈكچىلەرنى تېشىشنى ياقتۇرىدىغان تەتقىقاتچىلارنى پەقەتلا ياقتۇرمايمەن »
1907 -يىلى باشقا فىزىكا ئالىملىرى تار مەنىدىكى نىسپىيلىك نەزەرىيىسىنى چۈشىنىپ كېتەلمەي ، « ئېھتىياتچانلىق » بىلەن مۇئامىلە قىلىۋاتقاندا ، ئېينىشتىيىن ئاللىبۇرۇنلا يەنە بىر مۈشكۈل سەپەرگە ئاتلانغانىدى . تار مەنىدىكى نىسپىيلىك نەزەرىيىسى تېخى ئىلىم ساھەسىنىڭ تولۇق ئېتىراپ قىلىشىغا ئېرىشەلمىگەن بولسىمۇ ، ئېينىشتىيىن بۇ نەزەرىيىسىنىڭ توغرىلىقىغا چوڭقۇر ئىشىنەتتى . لىكىن 1907-يىلى بىر ژورنالنىڭ تەلىپىگە ئاساسەن تار مەنىدىكى نىسپىيلىك نەزەرىىيىسىنى ئاممىباپ تىل بىلەن تونۇشتۇرىدىغان بىر ماقالە يېزىش جەريانىدا ئېينىشتىيىن ئۆزىنىڭ بۇ يېڭى نەزەرىيىسىنىڭ نىيوتوننىڭ ئالەملىك تارتىشىش كۈچى نەزەرىيىسى بىلەن سىغىشالمايدىغانلىقىنى ھىس قىلدى .
نىيوتوننىڭ ئالەملىك تارتىشىش كۈچى قانۇنىغا ئاساسەن ئىككى جىسىم ئارىسىدىكى تارتىشىش كۈچى ئىككى جىسىمنىڭ ماسسىسىغا ئوڭ تاناسىپ ، ئارىلىقنىڭ كىۋادراتىغا تەتۈر تاناسىپ . نىسپىيلىك نەزەرىيىسىگە ئاساسەن ئايرىم - ئايرىم ئىككى پايدىلىنىش سىستىمىسىدا تۇرۇپ ئۆلچىگەندە ئىككى جىسىم ئارىسىدىكى ئارىلىق ئوخشاش بولمايدۇ . مەسىلەن بىز قۇياش بىلەن مىركۇرىي ئارىسىدىكى ئارىلىقنى قۇياش يۈزىدە تۇرۇپ ۋە مىركۇرىي يۈزىدە تۇرۇپ ئۆلچىسەك ئىككىسى ئارىسىدا بىر مىليارىدتىن بىر پەرىق كېلىپ چىقىدۇ .

شۇنىڭ بىلەن مايكىلسون 1881-يىلى تەجرىبە ئۈسكۈنىسى قۇراشتۇرۇپ ئاۋال بىر دەستە نۇرنى يانتۇ ئورۇنلاشتۇرۇلغان ئەينەك ئارقىلىق ئىككى يۆنىلىشكە ئاجراتتى ( شەرىق ۋە شىمال ئۆز ئارا تىك بولغان ئىككى يۆنىلىش ) ، ئىككى يۆنىلىشتىكى نۇر قارشى تەرەپتىكى ئەينەكتىن قايىتقاندىن كىيىن يەنە يانتۇ ئورۇنلاشتۇرۇلغان ئەينەك ئارقىلىق ئوخشاش يۆنىلىشكە بۇراپ بۇ ئىككى نۇر دەستىسىنىڭ پەرقىنى كۆزەتتى . ئەگەر ئېفىر مەۋجۇت بولسا شەرىقتىن كەلگەن نۇر بىلەن شىمالدىن كەلگەن نۇرنىڭ تىزلىكىدە پەرىق بولىشى كېرەك . چۇنكى يەرشارى شەرىقتىن غەرىپكە قاراپ ھەرىكەت قىلىدۇ ، شۇڭا يەرشارىنىڭ ھەرىكىتى تەسىرىدە شەرىقتىن كەلگەن نۇرنىڭ تىزلىكىدە ئۆزگىرىش بولىدۇ ، شىمالدىن كەلگەن نۇر بولسا ئەسلىدىكى تىزلىكى بويىچە تارقىلىۋېرىدۇ .

1- باب ئېينىشتىيىندىن ئىلگىرىكى فىزىكا دۇنياسى
1. تەجرىبە ئىلمىنىڭ باشلىنىشى
يېقىنقى زامان مەنىسىدىكى فىزىكا ئىلمى گالىلى ، نىيوتونلارنىڭ خىزمىتىدىن باشلانغان . ئۇنىڭدىن بۇرۇن ياۋروپادا ئارىستوتىل فىزىكا ئىدىيىسى ھۆكۈمران ئورۈندا ئىدى . ئارىستوتىلنىڭ ماددا ماھىيىتى توغرىسىدىكى قاراشلىرى تۆت مەركەز قىلىدۇ . ئۇ ئالەمدىكى بارلىق جىسىملار تۇپراق ، سۇ ، ئوت ، ھاۋادىن ئىبارەت تۆت خىل ئاساسى ئىلمىنىتتىن تەركىپ راپقان دەپ قارايىتتى . تەبىئەتتىكى ھەر خىل ھادىسىلەر ئەمىلىيەتتە بۇ تۆت خىل ئىلمىنىتنىڭ ئۆز ئارا تارتىش ياكى يەكلەش تەسىرىدىن شەكىللەنگەن بولۇپ ، ئۇنىڭ قارىشىچە ئوتۇن كۆيدۈرگەندە ئىسنىڭ يۇقىرىغا ئۆرلىشى ئىسنىڭ ئۆز خىلى بولغان ھاۋانى قوغلاشقانلىقىدىن ، كۈلنىڭ يەردە قېلىشى بولسا ئۆز خىلى بولغان تۇپراققا تارتىشقانلىقىدىن ئىدى .
ماددا ھەرىكىتى ھەققىدىكى قاراشلىرىدىن تۆۋەندىكىلەر بىر قەدەر تىپىك ئورۇندا تۇرىدۇ . بىرى : جىسىم پەقەت كۈچ تەسىرىگە ئۇچرىغاندىلا ھەرىكەت قىلىدۇ . يەنى سىز بىر قول ھارۋىسىنى ئىتتىرسىڭىز ئاندىن قول ھارۋىسى ھەرىكەتلىنىدۇ .ئىتتىرىشنى توختاتسىڭىز سىرىتقى كۈچ يوقالغانلىقتىن ھارۋىمۇ توختايدۇ . يەنە بىرى : ئېگىز جايدىن بىر ئېغىر ،بىر يېنىك بولغان ئىككى جىسىمنى بىرلا ۋاقىتتا تاشلىساق ، ئېغىرراقى بۇرۇن يەرگە چۈشىدۇ . چۈنكى ئۇ ئۇچرىغان تارتىش كۈچى چوڭ . ئارىستوتىل تەجرىبىنى ياقتۇرمايىتتى ، ئەكسىچە ئۇ تەبىئەت قانۇنىيەتلىرىنى نوقۇل تەپەككۇرغا تايىنىپمۇ بىلگىلى بولىدۇ دەپ قارايىتتى . بىراق ئەينى ۋاقىتتىكى « بىرىنجى ئۇستاز » دەپ ئاتالغان ، مەشھۇر شاھ ئىسكەندەرنىڭ ئۇستازى بولغان بۇ كىشىنىڭ تەسىرى ھەقىقەتەنمۇ ناھايىتى چوڭ ئىدى . يەنە شۇنىسى مۇھىمكى يۇقىرىقىلار ئەينى ۋاقىتقا نىسبەتەن ئېيىتقاندا ئەڭ ئىلغار نەتىجە دېيىشكە بولاتتى . ئۇندىن كىيىنكى نەچچە يۈز يىل داۋامىدا ئوتتىرا دېڭىز بويلىرىدىكى ھەر قايسى ئىمپىرىيە ، پادىشاھلىقلاردا ئارىستوتىل ئىدىيىسى ئىزچىل پەيلاسوپلارنىڭ ۋارىسلىق قىلىشىغا ئېرىشتى ۋە ياڭى تەرەققىياتلارنى قولغا كەلتۈردى . ياۋروپالىقلار رىم ئىمپىرىيىسى ۋە يۇناندىن قېلىپ قالغان مىراسلارنى رەتلەش داۋامىدا ئارىستوتىل ئىدىيىسى ياۋروپادا قايتىدىن ۋارىسلىق قىلىنىشقا ۋە كەڭ ئۇمۇملاشتۇرۇلۇشقا ئېرىشتى . ھالبۇكى بۇ كىشىنىڭ 2000 يىلغا يېقىن فىزىكا تەتقىقاتىغا ئاساس بولۇ پ كەلگەن قاراشلىرىدا مەسىلە بار ئىدى ، يەنە كېلىپ بۇ مەسىلە ئۇنچە كىچىك ئەمەس ئىدى . ئەلۋەتتە ئىنسانلار تارىخىدىكى ھەممە كۆز قاراشلار كىيىنچە خاتالىقى ئىسپاتلىنىپ يېڭىچە كۆز قاراشقا ئورۇن بوشىتىپ كەلگەن ، لىكىن مەسىلە شۇ يەردىكى ئارىستوتىلنىڭ ئىدىيىسى كىشىلەر ئىدىيىسىنى كونتىرول قىلغان ۋاقىت بەكلا ئۇزۇن بولۇپ كەتتى .

ﻛﯚﭘﭽﯩﻠﯩﻚ ﯬﮔﺮﻯ ﺳﯩﺰﯨﻖ ﯞﻩ ﯬﮔﺮﻯ ﻳﯜﺯﻧﯩﯔ ﻗﺎﻧﺪﺍﻕ ﺑﯩﺮ ﯻﺶ ﯻﻜﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﺑﯩﻠﯩﺪﯗ ، ﯬﻣﻤﺎ ﯬﮔﺮﻯ ﺑﻮﺷﻠﯘﻕ ﺩﯦﮕﻪﻥ ﻗﺎﻧﺪﺍﻕ ﯰﻗﯘﻡ؟ ﺑﯘ ﺧﯩﻞ ﻫﺎﺩﯨﺴﯩﻨﻰ ﺗﻪﺳﻪﯞﯞﯗﺭ ﻗﯩﻠﻤﺎﻗﻨﯩﯔ ﻗﯩﻴﯩﻨﻠﯩﻘﻰ، ﺑﯘ ﯰﻗﯘﻣﻨﯩﯔ ﻏﻪﻟﯩﺘﯩﻠﯩﻜﻰ ﺳﻪﯞﻩﺑﺘﯩﻦ ﯬﻣﻪﺱ ﺑﻪﻟﻜﻰ، ﺑﯩﺰﻧﯩﯔ ﺳﯩﺰﯨﻖ ﯞﻩ ﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻜﻨﻰ ﻛﯜﺯﻩﺗﻜﻪﻧﮕﻪ ﯮﺧﺸﺎﺵ ﺑﻮﺷﻠﯘﻗﻨﻰ ﺳﯩﺮﺗﻘﻰ ﻗﯩﺴﯩﻤﺪﯨﻦ ﻛﯜﺯﯨﺘﻪﻟﻤﻪﻳﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻤﯩﺰ ﺳﻪﯞﻩﺑﺘﯩﻦ. ﺑﯩﺰ ﯲﺯﯨﻤﯩﺰ ﯴﭺ ﯲﻟﭽﻪﻣﻠﯩﻚ ﺑﻮﺷﻠﯘﻗﺘﺎ ﻳﺎﺷﺎﯞﺍﺗﯩﻤﯩﺰ، ﺷﯘﯕﺎ ﯴﭺ ﯲﻟﭽﻪﻣﻠﯩﻚ ﺑﻮﺷﻠﯘﻗﻨﯩﯔ ﯬﮔﺮﯨﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﭘﻪﻗﻪﺕ ﯻﭽﻜﻰ ﻗﯩﺴﯩﻤﺪﯨﻨﻼ ﻛﯜﺯﯨﺘﻪﻟﻪﻳﻤﯩﺰ. ﯴﭺ ﯲﻟﭽﻪﻣﻠﯩﻚ ﺑﻮﺷﻠﯘﻗﺘﯩﻜﻰ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺑﻮﺷﻠﯘﻗﻨﯩﯔ ﯬﮔﺮﯨﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﻗﺎﻧﺪﺍﻕ ﻫﯧﺲ ﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﭼﯜﺷﯩﻨﯩﺶ ﯴﭼﯜﻥ، ﯻﻜﻜﻰ ﯲﻟﭽﻪﻣﻠﯩﻚ ﺑﻮﺷﻠﯘﻗﺘﺎ ﻳﺎﺷﺎﯞﺍﺗﻘﺎﻥ ﻳﺎﭘﯩﻼﻕ ﯪﺩﻩﻣﻠﻪﺭ ﺑﺎﺭ ﺩﻩﭖ ﺗﻪﺳﻪﯞﯞﯗﺭ ﻗﯩﻼﻳﻠﻰ. ﯮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ :" ﻫﻪﺭﻗﺎﻧﺪﺍﻕ ﯴﭼﺒﯘﻟﯘﯕﻨﯩﯔ ﯻﭽﻜﻰ ﺑﯘﻟﯘﯕﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻳﯩﻐﯩﻨﺪﯨﺴﻰ 180 ﮔﯩﺮﺍﺩﯗﺱ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ" ﺩﻩﭖ ﯲﮔﯩﻨﯩﭗ ﯲﺗﻜﻪﻥ. ﯬﮔﻪﺭ ﺑﯘ ﯴﭼﺒﯘﻟﯘﯓ ﺗﻪﻛﺸﯩﻠﯩﻜﺘﻪ ﺑﻮﻟﻤﺎﺳﺘﯩﻦ ﺑﯩﺮ ﺷﺎﺭ ﻳﯜﺯﯨﺪﻩ ﺑﻮﻟﺴﯩﭽﯘ؟ ﮔﻠﯘﺑﯘﺳﻨﯩﯔ ﯴﺳﺘﯩﺪﯨﻜﻰ ﯻﻜﻜﻰ ﻣﯧﺮﯨﺪﯨﯫﻥ ﺳﯩﺰﯨﻘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮ ﭘﺎﺭﺍﻟﻠﯧﻞ ﺳﯩﺰﯨﻘﺘﯩﻦ ﻫﺎﺳﯩﻞ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﯴﭼﺒﯘﻟﯘﯕﻐﺎ ﻗﺎﺭﺍﻳﻠﻰ: ﺑﯘ ﯴﭼﺒﯘﻟﯘﯕﻨﯩﯔ ﯻﻜﻜﻰ ﯪﺳﺎﺱ ﺑﯘﻟﯘﯕﻰ 90 ﮔﯩﺮﺍﺩﯗﺱ، ﭼﻮﻗﻘﺎ ﺑﯘﻟﯘﯕﻰ 0 ﺩﯨﻦ 360 ﮔﯩﺮﺍﺩﯗﺳﻘﯩﭽﻪ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ. ﺩﯦﻤﻪﻙ ، ﺑﺎﻳﺎ ﯸﻴﺘﻘﺎﻥ ﻗﺎﯻﺪﻩ ﺑﯘ ﻳﻪﺭﮔﻪ ﺗﻮﻏﺮﺍ ﻛﻪﻟﻤﻪﻳﺪﯗ. ﯻﻜﻜﻰ ﯲﻟﭽﻪﻣﻠﯩﻚ ﺑﻮﺷﻠﯘﻗﺘﯩﻜﻰ ﻳﺎﭘﯩﻼﻕ ﯪﻟﯩﻤﻼﺭ ﯲﺯﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﯻﻜﻜﻰ ﯲﻟﭽﻪﻣﻠﯩﻚ ﺑﻮﺷﻠﯘﻗﯩﺪﯨﻜﻰ ﮔﯧﯯﻣﯩﺘﯩﺮﻳﯩﻠﯩﻚ ﺷﻪﻛﯩﻠﻨﻰ ﯲﻟﭽﻪﺵ ﯪﺭﻗﯩﻠﯩﻖ ﻳﯩﻐﯩﻨﺪﯨﻨﻰ 180 ﺩﯨﻦ ﭼﻮﯓ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﺪﯗ، ﯰﻻﺭ ﯲﺯﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺩﯗﻧﻴﺎﺳﯩﻨﯩﯔ ﯬﮔﺮﻯ ﯻﻜﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﻫﯧﺲ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗﻳﯘ ﯰﻧﻰ ﺳﯩﺮﺗﺘﯩﻦ ﻛﯜﺯﯨﺘﻪﻟﻤﻪﻳﺪﯗ.

ئىلاۋە: 
 1. نامى توغرىسىدا: ئۇيغۇر تىلىدا بۇنىڭغا نەق توغرا كېلىدىغان ئاتالغۇ تاپالمىغاندەك قىلىمەن. چۈنكى بۇنىڭ مەزمۇنىغا  قارايدىغان بولساق ،ئۇنى "تەدبىر" دىگەن نام بىلەن ئاتىسىمۇ ئۇنىڭ ئالىدىغان مەزمۇنىغا نەق توغرا كەلمەيدىكەن. چۈنكى تەدبىر دىگەندە ئاشكارىلىق ساقلانغان بولىدۇ. ئۇنىڭدا رەقىبنى يېڭىش ئۈچۈن ئىشلەتكەن ھىلە-مېكىر، تاكتىكا، چارە- تەدبىر، پەم، ئۇستاتلىق، نەيرەڭۋازلىق، ئالدامچىلىق،  كۆز بۇيامچىلىق، پۇرسەتپەرەسلىك ... قاتارلىق ھەر خىل ۋاستىلەر تېپىلىدۇ. ئۇلارنىڭ ئورتاقلىقى دىيىلسە، ئۇلارنىڭ ھەممىسىدە يېڭىش مەقسىتىگە يېتىش ئۈچۈن ئەقىل ئىشلىتىپ رەقىبىنى ياكى ئۆز مەنپەتداشلىرىدىن بەزى مۇھىم ھالقىلارنى يوشۇرۇپ پەم ئىشلەتكەنلىكى روشەن بولىدۇ. شۇڭا مەن ئۇنى" 36 تەدبىر" دەپ ئالماي، "36 پەم" دەپ ئالدىم. چۈنكى "计谋" بىلەن "措施"نىڭ پەرقى بار. بۇ يەردە  "پەم" دىگىنىم "计谋"نى كۆرسىتىدۇ
 2. بۇ يەردە "36" دىن ئىبارەت بۇ سان مۇقىم سان بولسىمۇ ، خەنزۇ مىللىتىنىڭ  تىل مەدەنىيىتىدە بۇ سان يەنە "ناھايىتى كۆپ" دىگەن مەناغا ئىگە. شۇڭا خەنزۇ تىلىدا 36 پەم دەپ ئالغان بۇ سۆز ئەمەلىيەتتە ئۇلارنىڭ چۈشىنىشىدە "پەم ئىلمى" دىگەن مەناغىمۇ  ماڭىدۇ، يەنى پەمنىڭ پەقەت 36 بىلەن چەكلىنىدىغانلىقىنى  كۆرسەتمەيدۇ، پەقەت جەۋھەر سۈپىتىدە 36 سىنى رەتلەپ چىققان؛
  3.  36 پەم جۇڭگو تارىخى جەريانىدا ئۇرۇشتا رەقىبىنى يېڭىشتا ئىشلىتىدىغان پەم-تەدبىرلەر بولسىمۇ،  بۇگۈنكى كۈندە دۇنيادا ئۇنى دۆلەت بىلەن دۆلەت ئوتتۇرىسدىكى توقۇنۇشتا، ھەربىي ئۇرۇشلاردا، ئىقتىسادىي رىقابەت جەريانىدا، ھەم شەخسلەر ئارا، ھەم توقۇنۇش بولىۋاتقان ھەر قايسى توپلار ئارا ئىشلىتىدىغان "پەم" بولۇپ ئوتتۇرىغا چىقىۋاتماقتا؛
  4. بۇ" 36 پەم " ئالدى بىلەن جۇڭگودا رەتلەنگەن بولسىمۇ،  ئىنسانلارنىڭ ئورتاقلىق تەرەپلىرىنىڭ مەۋجۇتلىقىدىن،  باشقا ئەللەرنىڭ تارىخى جەريانىدىمۇ شۇنىڭغا ئوخشاش "پەم"لەر ئەمەلىيەتتە ئىشلىتىلگەن، پەقەت باشقا ناملاردا ئاتالغان خالاس.  يېقىنقى زاماندا ياۋۇپالىقلارمۇ جۇڭگودا رەتلەنگەن بۇ 36 پەمنى تەتقىق قىلىپ ھەم ئۇنى ئۆزلىرىنىڭ ئەمىلىيتىگە تەدبىقلاپ، ئۇنى بىر ئىلىم قاتارىدا ئوتتۇرىغا قويغان ھەم شۇ دەرىجىگە كۆتۈرگەن.  ياۋرۇپالىقلار ئۇنى "ستراتىگىيە ئىلمى" نامىدا تەرجىمە قىلىپ تارقاتقان.
 5. بۇ 36 پەمنى كۆرگەن  كىشى، رەقىبىنى يېڭىش ئۈچۈن ئۆزىنىڭ دۇنيالىق  مەنپەتى ئۈچۈن ھەر قانداق ۋاستىلەرنى قوللىنىشتىن باش تارتمايدىغان رەزىل ھىلە-مىكىرلەرنى ئىشلەتكەن دەپ پەقەت ئۇنى بىر رەزىللىك ئىپلاسلىق دەپلا  ھېس قىلىپ قېلىشى مۇمكىن. ئەمما شۇنداق بولسىمۇ  ئۇنىڭ تەركىۋىدە "پەم"نىڭ يۇشۇرۇنغانلىقى ھەم ئۇنىڭ بەزىسىنى رەزىل مەقسىتىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈنلا ئەمەس، يەنە ياخشى مەقسەتلەرگە يېتىش ئۈچۈنمۇ ئىشلەتكىلى بولىدىغان "پەم"لەر بار. شۇڭا ئۇنىڭ ھەممىسىنى بىر تاياقتا ھەيدەپ "رەزىللىك" دەپلا  چەتكە چىقىرۋېتىشمۇ توغرا ئەمەس؛
 6. "36 پەم"نى كىشىلەر نىمىشقا ئۈگىنىدۇ؟ دىگەندە، ئۈچ خىل مەقسەت بولىدۇ: (1) باشقىلارغا ئىشلىتىش؛ (2) باشقىلارنىڭ ئىشلىتىشىدىن مۇداپىيە كۆرۈش؛ باشقىلارنىڭ قىلتىقىغا دەسسەپ مەنپەتداشلىرى ياكى ئۆزىنىڭ مەنپەتىگە زىيان سېلىشنىڭ  ئالدىنى ئېلىش، باشقىلارنىڭ قانداق ھىلە-مىكىر- نەيرەڭلەرنى ئىشلىتىدىغانلىقىنى بىلىپ، ھۇشيار بولۇش،  باشقىلارنىڭ دېپىغا ئۇسۇل ئويناشتىن ساقلىنىش،  يەنى ھىلە- مىكىرگە سەر بولۇشتىن مۇداپىيەلىنىش؛ (3) دۇنيالىقتا كىشىلەرنىڭ بىر-بىرىگە قانداق پەم ئىشلىتىدىغانلىقىنى بىلىپ قويۇش؛ مانا مۇشۇ مەقسەتلەردە بۇنىڭدىن خەۋەردار بولىدۇ.  مەن توردا مۇنازىرە قىلىش جەريانىدا  ئۇيغۇرلارنىڭ  ئۆز مەنپەتداشلىرى ۋە ئۆز توپىدىكىلەرگە بولغان  سۆيۈش ھىسسىياتى كۈچلۈك بولسىمۇ،  سىياسى مەسىلىلەردە ئىنتايىن ساددا كىشىلەرنىڭ ناھايتى كۆپ ئىكەنلىكىنى، بولۇپمۇ بۇگۈنكىدەك دۇنيانىڭ مۇرەككەپلىكىدە  باشقىلارنىڭ "پەم"ىگە سەر بولۇپ كېتىدىغان كىشلەرنىڭ كۆپلىكىنى ھېس قىلىمەن. شۇڭا ، بۇ "پەم ئىلمى"دىن ئاز -تۇلا خەۋەردار بولسا ئەھمىيتى بولۇپ قالار دىگەن مەقسەتتە ، بۇنى تەرجىمە قىلىپ مۇنبەرگە يوللاپ بېقىشنى لايىق كۆردۈم؛
 7.  بۇنىڭدا رەتلەنگەن ھەر بىر "پەم"نىڭ ئۇيغۇر تىلىدا نەق شۇ گەپكە تەڭ كېلىدىغان سۆزلۈكلەرنى تېپىش تەسكەن.  لۇغەتلەردە كۆرسىتىلگەن تەرجىمىسىدىمۇ پەقەت ئۇنىڭغا قىسمەن يېقىنلىشىدىغان تەمسىللەرنى بەرگەنلىكىنى كۆردۈم.  چۈنكى ئىككى مىللەتنىڭ تارىخى جەريانىدا قالدۇرغان تەمسىللەرنىڭ بىلدۈرمەكچى بولغان مەنىسى بىر-بىرىگە نەق چۈشىشى ناتايىن. شۇڭا يېقىن كېلىدىغان مەنىسىنى بېرىش بىلەن بىرگە ئۇنىڭدا نىمە دىمەكچى ئىكەنلىكىنى تەپسىلى چۈشەندۈرۈش بەردىم، ھەم بەزى ئەمەلىي مىساللارنى قوشۇمچە ئالدىم .  بۇ "پەم"لەر ھەربىي ئۇرۇش، ئىقتىسادىي رىقابەت، سىياسىي رىقابەتلەردە ئىشلىتىلىپلا قالماي  يەنە رەقىپ ھىسپلىنىدىغان ھەر قايسى تەرەپلەرمۇ ئىشلىتىدۇ. بولۇپمۇ پەقەت دۇنيالىق مەنپەت ئۈچۈن ۋاستە تاللىمايدىغان تەرەپلەر، رەزىللىك ، ھالال -ھارام دىگەن بىلەن ھىساپلاشمايدىغان كىشىلەر ، مۇسۇلمانلار دۇنياسىغا بەكرەك ئىشلىتىدۇ، شۇڭا ئۇلارنىڭ "پەم"لىرىدىن ھۇشيار بولۇشى ئۈچۈن، ئۇلارنىڭ ئىسلام دۇنياسىغا شۇ ھىلىلەرنى قانداق تەدبىقلايدىغانلىقىدىنمۇ ئەسكەرتىشلەرنى بەردىم.

7. wú zhōng shēng yǒu 无中生有 

يېقىن مەنىسى:  يوق يەردىن پۇتاق چىقىرىش،  تۇخۇمدىن تۈك ئۈندۈرۈش

بۇنىڭدا، يالغانغا راستنى ئارىلاشتۇرۇپ رەقىبنى قايمۇقتۇرۇشنى نىشان قىلىدۇ.  بۇ ماھىيەتتە ئۈچ قەرتتىن بىر خىل رەڭنى تاپقۇزۇپ كىشىلەرنى ئالدايدىغان قىمارنىڭ شەكلىگە ئوخشايدۇ. يەنى ئىككى قارا رەڭلىك قەرت بىلەن بىر قىزىل رەڭلىك قەرتنى تۇتىۋېلىپ،  كىشىلەرگە قىزىل رەڭنى تېپىۋالغانلار ئۇتىدۇ دەپ قويىدۇ، شۇنىڭ بىلەن يەردىن ئالغان قەرتنى "مانا قىزىلى، مانا قارىسى" دەپ كۆرسىتىپ قاتلاپ ئېلىپ بىر ئىككى قېتىم ئاستىدىكىسىنى تاشلايدۇ،  كۆرگەن كىشى قىزىل قەرتنى ئاسانلا تېپىۋالىدىغاندەك ھېس قىلىدۇ، ئەمما قەرت ئويناتقان كىشى ئاخىرقى قېتىم قەرتنى يەرگە تاشلىغاندا ئاستىدىكىسىنى تاشلىماي، چاندۇرماي ئۈستىدىكىسىنى تاشلىسا كۈزەتكۈچى بىلەلمەي خاتا ھۆكۈم قىلىپ پۇلىنى ئۇتتۇرىدۇ. بايان قىلىنماقچى بولغان بۇ پەمنى "يوق يەردىن پۇتاق چىقىرىش " ياكى "تۇخۇمدىن تۈك ئۈندۈرۈش " دىسەكمۇ پەقەت بۇ قىلتاقنىڭ بىر قىسىم تەرىپىنى بىلدۈرەلەيدۇ.

بۇ ھىلىنىڭ شەكىللىرى مۇنداق:  (1) يوق نەرسىنى" بار" دەپ، تۈگمىدەك ئىشنى تۆگىدەك كۆرسىتىپ، كەڭ تەشۋىق قىلىپ رەقىنىبىڭ ئارىسىدا قالايماقانچىلىق تۇغدۇرىدۇ.  "يالغان نەرسىنى يۈز قېتىم تەكرار تەشۋىق قىلسا راستقا ئايلىنىدۇ" دىگەن گەپ بۇنىڭغا چۈشىدۇ.  ئادەملەر مەلۇماتلارنى تەشۋىقات ۋاستىلىرىدىن ئالىدىغان بولغاچقا  ، يالغان نەرسە توقۇلۇپ، ياكى كىچىك نەرسە چوڭايىتلىپ، قىسمەنلىككە ياتىدىغان ئىشنى ئومۇمىلىققا كۆتۈرۈپ تەشۋىق قىلىۋەرسە نۇرغۇن كىشىلەردە خاتا چۈشەنچە پەيدا بولىدۇ.  مانا مۇشۇ خىل ئۇسۇل بىلەن رەقىبىگە پايدىسىز بولغان جامائەت پىكىرلىرى، چۈشەنچىلەرنى پەيدا قىلىپ رەقىبىنىڭ بىرلىك كۈچىنى ئاجىزلىتىۋېتىدۇ. " تېرورلۇققا قارشى ئۇرۇش" ئۇقۇملىرىدىمۇ ئاساسلىق ئىسلام دىنىغا قارىتلغان ئۇرۇش بولۇپ، بۇنىڭدا  نەيرەڭلەر كۆپ.  نۇرغۇن ئىشلارنىڭ ئەمەلىي ئەھۋالىنى بىلىدىغان كىشىلەر  ئاز، تېرورلۇققا قارشى تۇرۇش باھانىسىدە  ھەقىقى مۇسۇلمانلار سەت كۆرسىتىلىپ، بۆھتان قىلىنىپ، ئىسلام دىنى ۋە ئىسلام دىنىنىڭ بەزى ئەھكاملىرى سەت كۆرسىتىلىپ  بۇ جەرياندا نۇرغۇن كىشىلەر ئالدىنىشى مۇمكىن. (2) يالغاننى پەردازلاپ راست قىلىپ كۆرسىتىش؛ ساختا نەرسىنى ھەقىقىسى دەپ كۆرسىتىپ نەپكە ئېرىشىش؛ (3) ئىغۋا تارقىتىش، رەقىبى ئىتتىپاق ھەم تېنىچ تۇرغان ئەھۋالدا، يالغان ئاخبارات ياكى يالغاننى توقۇپ رەقىبىگە قالايماقانچىلىق تۇغدۇرۇش، ئاندىن پۇرسەت تېپىپ نەپكە ئېرىشىش.  بۇ ھىلىنىڭ ئاسالىق ھالقىسى، يالغانغا راستنى يۇشۇرۇش، رەقىبىگە  يالغانلىقىنى بىلدۈرۈپ قويۇپ كەينىدىن راستنى چىقىرىپ ئەدەپلەش، رەقىبىنىڭ كۆڭلىدە راستنى يالغانغا چىقىرىش قاتارلىق ئۇسۇل بىلەن رەقىبىنى قايمۇقتۇرۇپ ئەدەپ بېرىش. 

 بۇ پەمدە، كىشىلەرنىڭ كۆرگەن نەرسىسىگە قارىتا ئالدىراپ يەكۈن چىقىرىپ قويىدىغان ئاجىزلىقىدىن،  خەۋەرلەردىن توغرا يەكۈنگە ئېرىشەلمەي خاتا ھۆكۈم چىقىرىدىغان ئاجىزلىقدىن پايدىلىنىدۇ.

16. 欲擒故纵yù qín gù zòng

تۇتۇش ئۈچۈن ئالدى بىلەن ئۆز مەيلىگە قويىۋېتىش ، ئاغامچىنى ئۇزۇن قويىۋېتىش
قويېۋېتىش بىلەن تۇتۇش بىر -بىرىگە زىت سۆزلۈك بولىسمۇ، بۇ يەردە مەيلىگە قويىۋېتىش ۋاقىتىنچە بولىدۇ، ھەم قويىۋېتىشىتكى مەقسەت ئۇنى تۇتۇش بولىدۇ.  مەيلىگە قويىېتىلسە ھۇشيارلىقى تۈۋەنلەيدۇ شۇنىڭ بىلەن ئاسان تۇتقىلى بولىدۇ.   ئۇرۇشتا  رەقىبنى بەك قىستىسا، قېچىش  يولىنىمۇ قويمىسا،  رەقىبىنىڭ بارلىق كۈچى بىلەن جان تىكىپ قارشىلىق كۆرسىتىشىگە ئاچراش مۇمكىن. شۇڭا  ئۇنى بوش قويىۋېتىپ ھۇشيارلىقىنى تۆۋەنلىتىپ ، پۈتۈن كۈچى بىلەن قارشىلىق قىلىشىدىن ساقلىنىپ،  ئاندىن  يۇقاتسا ئۈنۈمى ياخشى بولىدىغان ئەھۋاللار بولىدۇ.  بۇ خىل ئەھۋالدا ئۇنىڭغا قېچىش يولىنىمۇ قالدۇرۇپ، قارشىلىق قىلىش روھىي كۈچۈنى تۆۋەنلىتىپ، ھاردۇرۇپ ئاستا-ئاستا ئ.استا يۇقانقاننىڭ ئۈنۈمى ياخشى بولىدۇ.  بىراق ئۇنى بىراقلا قاچۇرۇپ قويۇشقا بولمايدۇ.  بۇ خىل تەدبىر خۇددى يىپنى ئۇزۇن ھەم بوش قويىۋېتىپ بېلىقنى تۇتقانغا ئوخشايدۇ.  بېلىق قارماققا ئېلىغاندىن كېيىن، ئۇنىڭ يىپىنى دەرھال تارتىپ سۇدىن چىقىرىشقا ئۇرۇنسا بېلىق بارلىق كۈچى بىلەن قارشىلىق كۆرسىتىپ، يىپنى ئۇزۇپ، ياكى ئۈسكىنىنى سۇندۇرۇپ قېچىشى مۇمكىن. ئەكسىچە يىپنى تارتماي قويىۋېتىپ تۇرسا بېلىق ئاستا -ئاستا قارشىلىق قىلىپ يىپنىمۇ ئۈزىۋېتەلمەيدۇ، ھەم شۇ جەرياندا ھېرىپ ھالىدىن كېتىدۇ. شۇ چاغدا يىپنى ئاستا-ئاستا تارتىپ چىقارسا بېلىقنى ئۈنۈملۈك تۇتقىلى بولىدۇ.
ئۈ1 پادىشالىق ھەققىدە قىسسەدە بايان قىلىنغان جۇگېلىياڭنىڭ  مېڭخونى 7 قېتىم تۇتۇپ يەتتە قېتىم قويىۋېتىشى دەل مۇشۇ تەدبىرنىڭ بىر مىسالى بولىدۇ.  مېڭخونى قويىۋېتىش جۇگېلىياڭنىڭ مەقسىتى ئەمەس ، بەلكى ئۇنى ۋە ئۇنىڭ قوللىغۇچىلىرىنىڭ ھەممىسىنى بوي سۇندۇرۇپ ئارقا سەپنىڭ تېنىچلىقىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۇنىڭ مەقسىدى. مېڭخو دىگەن بىر ئاز سانلىق مىللەتتىن بولغان باتۇر بولۇپ، ئۇنى تۇتۇپ ئۆلتۈرگەن بىلەن ئۇنىڭ قوللىغۇچىلىرى يەنە داۋاملىق ئاۋارىچىلىق تۇغدۇرىدۇ، شۇڭا ئۇنى چىن دىلىدا قايىل قىلىپ  ئۇنى قولغا كەلتۈرسە، ئۇ كىشى ۋە ئۇنىڭ قوللىغۇچىلىرى قايتا ئاۋارىچىلىق تۇغدۇرمايدۇ، ئارقا سەپنىڭ تېنچلىقى كاپالەتكە ئىگە بولىدۇ. شۇڭا جۇگېلىياڭ بۇنىڭغا "ئارغامچىنى ئۇزۇن قويىتىپ ھەقىقى تۇتۇش" تەدبىرىنى قوللانغان. 7 قېتىم تۇتۇلغاندىن كېيىن ئۇ كىشى ھەقىقى ئەل بولۇپ جۇگېلىياڭ ئۈچۈن كۈچ قوشۇشقا رازى بولىدۇ. دىمەك، ئۇنى ھەقىقى تۇتقان بولدى.
بۇ تەدبىرنىڭ قولىنىشتا مۇنداق ئەھۋاللار بار: (1) رەقىبى قېچىپ ھارغاندا ئاندىن تۇتۇش؛  قاچقاندا دەرھال قوغلاپ تۇتماي قېچىپ ھارغاندا، كۈچى قالمىغاندا، قارشىلىق قىلىش كۈچىنى يۇقاتقاندا ،  ئاندىن تېگىش قىلىپ يوقۇتۇش؛ (2) ئۇنى بېقىپ سەمرىتىپ ئاندىن ئۆلتۈرۈش؛ 
بۇ تەدبىر، ئادەتتە رەقىبنىڭ بىر قىسىم ئەھۋالى ئايدىڭ، ئۇ بىر قىسمىنى  يۇقۇتۇشمۇ ئاسان، ئەمما  ئارغامچىنى ئۇزۇن قويىۋېتىپ ئۇنى يىپ ئۇچى قىلىپ رەقىبنىڭ ھەممە ئەھۋالىنى تولۇق ئىگەللەپ ئاندىن يوقۇتۇشتىمۇ ئىشلىتىلىدۇ.  بۇنىڭ ھالقىلىق  يېرى رەقىبىگەيىپنى ۋە يىپنىڭ ئۇزۇن قويىۋېتىلگەنلىكىنى سەزدۈرمەسلىك. بۇ خىل ئەۋھال رەقىبنىڭ يۇشۇرۇن تەرەپلىرىنى يوقۇتۇشقا ئىشلىتىلىدۇ.
بۇ تەدبىر(ئۆز مەيلىگە قويىۋېتىپ تۇرۇپ كونترول قىلىش) ئىسلام دىنىغا ئىشلىتىلسە مۇنداق ئىشلىتىلىدۇ:  ئارغامچا بىراقلا يىغىۋېتىلمەيدۇ، يەنى دۆلەتلەر ئىسلام دىنىنى بىراقلا چەكلىۋەتمەيدۇ، چۈنكى ئىسلام دىنى بىراقلا چەكلەنسە مۇسۇلمانلارنىڭ بارلىق كۈچى بىلەن قارشىلىق قىلىشىغا ئۇچرايدۇ. ئەكسىنچە ئارغامچىنى ئۇزۇنراق قويىۋېتىپ كونترول قىلىنسا  ئۈنۈمى ياخشى بولىدۇ.

22.关门捉贼 guān mén zhuo zéi

ئىشىكنى تاقاپ ئوغرىنى تۇتۇش

بىراۋنىڭ ھويلىسىغا ئوغرى كىرگەندىن كېيىن، ئىشىكنى تاقىۋەتكەندە ئوغرىنىڭ قېچىش يولى يوق بولۇپ مەجبۇرى قولغا چۈشىدۇ.  ئۇرۇشلاردا بولسا، قورشاۋ دائىرىسىگە كىرىپ قالغان  ئاجىز دۈشمەننىڭ چېكىنىش يولىنى ئۈزۈپ تاشلاپ تەسلىم بولۇشقا مەجبۇر قىلىش،  ياكى ئۇنى يوقۇتۇشنى كۆرسىتىدۇ. بۇ يەردىكى "ئوغرى"  يوشۇرۇن كېلىپ ھۇجۇم قىلغان، سانى ئاز بولغان قوشۇن، ياكى بۆكتۈرمە دائىرىسىگە كىرىپ قالغان  دۈشمەننىڭ بىر قىسىم قوشۇنىنى كۆرسىتىدۇ. ھەر قانچە قارشىلىق قىلسىمۇ يېڭىلىشتىن باشقا ئاقىۋەتكە قالمايدىغان ھالەتتىكى دۈشمەنگە ئاندىن "ئىشىك"نى تاقاپ زەربە بېرىش تەدبىرى قوللىنىلىدۇ. ئەگەر دۈشمەن تەرەپ سەل كۈچلۈك بولۇپ ئۇنىڭ چېكىنىش يولى ئۈزۈلسە، جان تىكىپ ئېلىشىپ جەڭگىۋارلىقىنى ئاشۇرۇپ قويۇش مۇمكىن. شۇڭا ئۇ خىل ئەھۋالدا "ئىشىكنى تاقاش" تەدبىرى قوللانماي، "مەيلىگە  قويىۋېتىپ تۇتۇش" تەدبىرى قوللىنىلىدۇ.  يەنى قەستەن ئۇنىڭغا چېكىنىش يولى ئېچىپ قويۇلىدۇ.  ئاجىز دۈشمەن قورشاۋغا كىرىپ قالسا ، ئىشىكنى تاقاپ زەربە بېرىش تەدبىرى قوللىنىپ بىراقلا يوقۇتۇلىدۇ.  ئىشىكنى تاقاشتا پاسسىپ ھالدا ساقلاپ ياتماي،  بەزىدە دۈشمەننىڭ بىرقىسمىنى  باشقا تەدبىرلەر بىلەن ، مەسىلەن "ەمچۈك تاشلاپ باشلاپ كىرىش" تەدبىرى بىلەن ئاجىز دۈشمەننى ياكى دۈشمەننىڭ بىر قىسمىنى قورشاۋ دائىرىسىگە يەنى ئۇنى جايلاش ئەپلىك شارائىتى بولغان يەرگە كىرگۈزۈپ ئاندىن "ىشىكتى تاقاپ زەربە بېرىش"تەدبىرى بىلەن تېگىش قىلىنىدۇ. بۇلۇپمۇ يۇشۇرۇن كېلىپ ھۇجۇم قىلىدىغان دۈشمەنگە بۇ تەدبىر قوللىنىلىدۇ.

بۇ تەدبىرنى قوللانماقچى بولغاندا دىققەت قىلىدىغان ئەھۋاللار: (1 ) ئاجىزى بولسا ئىشىكنى تاقاش، كۈچلۈكى بولسا تاقىماسلىق؛ يەنى ئەگەر كۈچلۈك ئوغرى كىرسە ئىشىكنى تاقىغان بىلەن ئۆينى ئوڭتەي-توڭتەي قىلىپ يەنە ئالىدىغاننى ئېلىپ چىقىپ كېتىشى مۇمكىن. (2 ) ئىشىكنى تاقىماقچى بولغاندا چوقۇم مەھكەم تاقاش لازىم؛ چۈنكى ئوغرىنىڭ ئاساسلىق چېكىنىش يولى ئىشىك تەرپتە بولىدۇ، ئۇ يەردە يوچۇق چىقىرىپ بۆسۈپ ئۆتۈشكە تىرىشىشى مۇمكىن. شۇڭا شۇ تەرەپكە بۆسۈپ چىقىشىنى قاتتىق توسۇپ قالالايدىغان قوشۇن ياكى باشقا ۋاستىلەر چېكىنىش يولىنى قاتتىق ئېتىش لازىم. (3) پەيتنى چىڭ تۇتۇش؛ يەنى مەيلى ئىشىكنى تاقاش ياكى ئوغرىنى تۇتۇش بولسۇن نەق پەيتىنى تۇتمىسا ئۈنۈمى بولمايدۇ.

28. 上屋抽梯 shang wu chou ti

ئۆگزىگە چىقىرىپ شۇتىنى ئېلىۋېتىش؛  (چېكىنىش يولىنى ئۈزىۋېتىش)

بۇ پەمدە،  ئاۋال دۈشمەنگە ئۆگزىگە چىقدىغان "شۇتا"، يەنى دۈشمەنگە نىسبتەن كىرىش يولىنى ئاسانلىق شارائىتىنى  قەستەن  قويۇپ ،  قورشاۋ ئىچىگە ياكى ئۇنى ئۇرۇشقا ئەپلىك بولغان يەرگە قىزىقتۇرۇپ ئەكىلىپ شوتىنى يەنى، ئۇنىڭ چېكىنىش يولىنى ئۈزۈپ تاشلاپ قورشاپ يوقۇتۇشنى كۆرسىتىدۇ. بۇنىڭدا  مۇھىم يېرى شۇتىنىڭ يەنى كىرىش يولىنىڭ قەستەن قويۇلغانلىقىنى دۈشمەننىڭ سېزىپ قېلىشىدىن ساقلىنىش. بولمىسا دۈشمەن "ئۆگىزىگە"  چىقمايدۇ . بۇ ئىشىكنى تاقاپ ئوغرىنى تۇتۇش تەدبىرى بىلەن سەل پەرىقلىنىدۇ. ئۇنىڭدا دۈشمەن ئۆزى "ھويلىغا" كىرگەن ئەھۋال بار. بۇنىڭدا بولسا كىرىشكە يوچۇق قالدۇرۇپ كىرسە پايدىغا ئېرىشىدىغان خاتا ھۆكۈمگە كېلىپ كىرىدىغان ئەھۋالدۇر. بۇنىڭدا ھالىقىلىق يېرى دۈشمەننى ئالداپ ئۆگزىگە چىقىرىش. شۇڭا بۇ ئىككى تەدبىرنىڭ پەرقى بار. دۈشمەنگە قالدۇرغان يوچۇققا، يەنى بۇ خىل قىلتاققا پايدىنى كۆرۈپ ئۇنىڭ خەتىرىنى كۆرمەيدىغان، ئالدىراڭغۇ مىجەزى ئىتتىك، رەقىبىنى سەل چاغلايدىغان ھاكاۋۇر كىشىلەر ئاسان كىرىپ كېتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ھالاكەتكە ئۇچرايدۇ.

بۇ چارىنى ئۆز ئادىمىگىمۇ ئىشلەتكىلى بولىدۇ. مەسىلەن، ئۆز ئادەملىرىنىڭ غەلىبە قىلىشتىن باشقا ھايات يولى يوق ھالەتكە كەلتۈرۈپ قويسا ھېچقايسىسىنىڭ چېكىنىش يولى بولمىغاچقا ھەممىسى جان تىكىپ دۈشمەن بىلەن ئېلىشىشتىن باشقا يولنى ئىزدىمەيدۇ، جەڭ قىلىش كۈچى چوڭ بولىدۇ.  چېكىنىش يولى ئۈزۈلسە ئالدىغا مېڭىشتىن باشقا ئامال يوق. 

  ئەگەر دۈشمەننى ئۆگزىگە چىقارغاندا چوقۇم ئۇنى تۇتۇش شارائىتى ئىشەنچلىك بولىشى لازىم.  بۇ يەردە "ئۆگزە" چىققان كىشى چۈشۈش ئۈچۈن چوقۇم "شوتا" نى كونترول قىلغان كىشىگە بوي سۇنۇشقا مەجبۇر بولىشىنى كۆرسىتىدۇ. دۈشمەننى ئۆگىزىگە ئەمەس، "ئۆي"گە باشلاپ قويسا ئۇ كۈچلۈك ھالەتتە بولسا ئۇنى تۇتماق تەس. ئاجىز بولسا ئاندىن ئىشىكنى تاقاپ ئوغرىنى تۇتۇش تەدبىرى قولىنىشقا توغرا كېلىدۇ.  شۇڭا بۇ تەدبىردە دۈشمەن قىلتاققا چۈشكەندىن كېيىن تەسلىم بولۇش ياكى ئۆلۈمدىن باشقا يول قالمايدىغان ھالەتنى كۆرسىتىدۇ.

   تەسەۋۋۇر قىلىش كۈچى تىلغا ئېلىنسا كىشىلەر ئېينىشتىيىننىڭ ئىسكورۇپكىسىنى ئەسكە ئالماي قالمايدۇ. مۇنداق بىر پارچە ھەجۋى رەسىم ھەممەيلەننىڭ ئېسىدە بولسا كېرەك: ئۇنىڭدا ئېينىشتىيىننىڭ يۈزى ئىسكورۇپكا شەكلىدە سىزىلغان بولۇپ ، سىم ئۈس...

      ئىنسانلارنىڭ مىزاجى

ئىنسانلارنىڭ تەبىئىي مىزاجى 4خىل بولىدۇ. خاراكتېرى جەھەتتە ئىسسىق ۋە سوغاق دەپ ئىككى چوڭ تۈرگە بۆلىنىدۇ، ئەمما 4چوڭ ماددىنىڭ بىر- بىرىگە ئارلىشىشىدىن پەيدا بولغان مايىللىق كەيپىياتىدىن ئېيتقاندا ئىنسانلارنىڭ مىزاجى قۇرۇق ئىسسىق، ھۆل ئىسسىق، ھۆل سوغاق ۋە قۇرۇق سوغاق دەپ 4خىلغا بۆلىنىدۇ.

1) كۆزنىڭ توساتتىن كۆرمەس بولۇپ قېلىشى – جىگەرنىڭ ئىقتىدارى ئاجىزلاشقانلىقىنىڭ ئىپادىسى.

2) پۇراش سېزىمىنىڭ تۆۋەنلەپ كېتىشى – ئۆپكىنىڭ ئىقتىدارى ئاجىزلاشقانلىقىنىڭ ئىپادىسى.

3) كالپۇك سىزىمىنىڭ ئاجىزلىشىپ قېلىشى – ئاشقازان ئاستى بېزىنىڭ ئىقتىدارى ئاجىزلاشقانلىقىنىڭ ئىپادىسى (ئاشقازاننىڭ بىرەر جايى زەخمىلەنسە، لەۋ قۇرۇيدىغان، يېرىلىدىغان بولۇپمۇ قالىدۇ) .

4) قۇلاقنىڭ ئاڭلاش سېزىمىنىڭ تۆۋەنلىشى – بۆرەكنىڭ ئىقتىدارى ئاجىزلاشقانلىقىنىڭ ئىپادىسى (بۆرەكنىڭ ئىقتىدارى ئاجىزلاش كۆپىنچە ئولتۇرۇپ خىزمەت قىلىدىغانلاردا كۆرۈلىدۇ).

5) يېمەكلىكلەرنىڭ تەمىنى بىلمەيدىغان بولۇپ قېلىش – يۈرەكنىڭ ئىقتىدارى ئاجىزلاشقانلىقىنىڭ ئىپادىسى.

 

تىما مەنبەسى

http://www.uighurtibbi.com/uighur/saqliq08.htm